2-2-1- تاریخچه نقوش هندسی قبل از اسلام8
2-2-2- تاریخچه نقوش هندسی بعد از اسلام11
فصل سوم: عمارت زینت الملک 15
3-1- جایگاه خانه در معماری سنتی ایران16
3-2- خانه سازی و معماری مسکونی دوره قاجاریه شیراز18
3-3- تاریخچهی عمارت زینت الملک22
3-3-1- تاریخچه عمارت نارنجستان قوام22
3-3-2- تاریخچه خانه زینت الملک قوام24
3-4- توصیف پلان و تزیینات خانهی زینت الملک 27
فصل چهارم: آنالیز و تقسیم بندی نقوش هندسی 38
فصل پنجم: پروژهی عملی82
جمع بندی 138
منابع و مآخذ 139 منابع و مآخذ تصاویر 142

فهرست جدولها
عنوان صفحه

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول (3-1)19
جدول (3-2)20
جدول (3-3) 21
جدول (3-7) 26
جدول (4-1)39
جدول (4-2)40
جدول (4-3)40
جدول (4-4)42
جدول (4-5)43
جدول (4-6) 44
جدول (4-7)45
جدول (4-8) 46
جدول (4-9)47
جدول (4-10)48
جدول (4-11)49
جدول (4-12)50
جدول (4-13)51
جدول (4-14)52
جدول (4-15)53
جدول (4-16)54
جدول (4-17)55
جدول (4-18)56
جدول (4-19)57
جدول (4-20)58
جدول (4-21)59
جدول (4-22)60
جدول (4-23)61
جدول (4-24)62
جدول (4-25)63
جدول (4-26)64
جدول (4-27)65
جدول (4-28)66
جدول (4-29)67
جدول (4-30)68
جدول (4-31)69
جدول (4-32)70
جدول (4-33)71
جدول (4-34)72
جدول (4-35)73
جدول (4-36)74
جدول (4-37) 75
جدول (4-38) 76
جدول (4-39)77
جدول (4-40)78
جدول (4-41)79
جدول (4-42)80
جدول (5-1)85
جدول (5-2)86
جدول (5-3)87
جدول (5-4)88
جدول (5-5)89
جدول (5-6)90
جدول (5-7)91
جدول (5-8)92
جدول (5-9)93
جدول (5-10)94
جدول (5-11)95
جدول (5-12)96
جدول (5-13)97
جدول (5-14)98
جدول (5-15)99
جدول (5-16)100
جدول (5-17)101
جدول (5-18)102
جدول (5-19)103
جدول (5-20)104
جدول (5-21)105
جدول (5-22)106
جدول (5-23)107
جدول (5-24) 108
جدول (5-25)109
جدول (5-26)110
جدول (5-27)111
جدول (5-28)112
جدول (5-29)113
جدول (5-30)114
جدول (5-31)115
جدول (5-32)116
جدول (5-33)117
جدول (5-34)118
جدول (5-35) 119
جدول (5-36)120
جدول (5-37)121
جدول (5-38)122
جدول (5-39)123
جدول (5-40)124
جدول (5-41)125
جدول (5-42)126
جدول (5-43)127
جدول (5-44)128
جدول (5-45)129
جدول (5-46)130
جدول (5-47)131
جدول (5-48)132
جدول (5-49)133
جدول (5-50)134
جدول (5-51)135
جدول (5-52)136
جدول (5-53)137
جدول (5-54)138

فهرست نقشه ها
عنوان صفحه
نقشه (3-8)27
نقشه (3-14)30
نقشه (3-15)31
نقشه (3-23)37
فهرست عکسها
عنوان صفحه
عکس (2-1)9
عکس (2-2) 12
عکس (2-3)13
عکس (2-4)14
عکس (3-4)22
عکس (3-5)24
عکس (3-6)25
عکس (3-9)28
عکس (3-10)28
عکس (3-11)29
عکس (3-12)29
عکس (3-13)30
عکس (3-16)31
عکس (3-17)32
عکس (3-18)32
عکس (3-19)33
عکس (3-20)34
عکس (3-21)35
عکس (3-22)36
عکس (3-24)37
فصل اول
کلیّات تحقیق
1-1- مقدمه
یکی از پراهمیت ترین و برجسته ترین تزیینات هنر اسلامی نقوش هندسی هستند. این نقوش چنان با هنر اسلامی درآمیختهاند که گویی جزء لاینفک و جدا ناشدنی آن به حساب میآیند. فراگیری و گسترش این نقوش را تمامی زمینههای هنری، از معماری و خانه سازی گرفته تا ساخت ساز وسایل کاربردی و تزیینی میبینیم.
نقوش هندسی به مثابهی گنجینهای عظیم و ارزشمند در دسترس هنر و هنرمندان عصر حاضر این مرز و بوم قرار گرفته است. این نقوش با قابلیت بالای ترکیب ، گسترش ،پوشانندگی و تطبیق با زمینههای مختلف جایگاه مهمی در عناصر تزیینی سنتی ایران را به خود اختصاص داداه است و عدم استفاده از آن در هنرهای دستی باعث انزوای این نقوش به حیطهی معماری میشود.
فصل اول این پروژه به بیان مختصری از مساله، هدف و روش این پژوهش اختصاص داده شده و در فصل دوم جایگاه نقوش هندسی در ادوار گوناگون ایران بررسی شده است. در فصل سوم به تاریخچه و توصیف عمارت قاجاری زینت الملک قوام پرداخته شده است.در این فصل چندین نمونه از معماری مسکونی شیراز در دوران قاجار ذکر شده است. در این میان عمارت زینت الملک که در واقع عمارت درونی نارنجستان قوام است مورد توجه قرار گرفته است. در فصل پنجم نقوش هندسی که در بنا استفاده شده است عکاسی شده و جدا در جدولی آنالیز شده اند . این جداول به واگیره های تکرار شده، نحوه گسترش و آنالیز خطی تزیینات خانه زینت الملک اختصاص داده شده است و در فصل پنجم در قسمت پروژه عملی روند تغییر و استفاده از این نقوش در ساخت زیورآلات دنبال میشود.
در این پروژه سعی بر استفاده و سنجش امکان استفاده از این نقوش در طراحی و ساخت زیورآلات شده است. امید است مطالب و پیشنهادات این رساله مورد توجه اصناف و دست اندرکاران این هنر-صنعت قرار گیرد.
1-2- بیان مسأله(تعریف موضوع پژوهش )
نقوش هندسی یکی از تزیینات شاخص و برجسته آثار هنری ایرانی و اسلامی است که در جای جای هنرهای این مرز و بوم همچون معماری، فلزکاری، مینیاتور، جلدسازی، هنرهایچوبی و غیره به چشم میخورد. میتوان گفت شکل بلورین منتج از نظم و توسع بی انتهای رازگونه ای که در عین کثرت گرایی، نوعی وحدت را فرامی خواند، به این نقوش این امکان را می دهد که بر هر زمینه ای نقش بندد و آن را تزیین نماید و در عین حال هیچ گونه کمی و کاستی نداشته باشد. این هنر در قالب تزیینات وابسته به معماری علاوه بر اُرُسیها و تزئینات بنا، بر بسترهای دیگری همچون ظروف فلزی و سفالین،جلد کتب و هنرهای مستظرفه دیگر در طول تاریخ نمایش داده شده است.
هنرمند ایرانی همواره این نقوش را به خاطر داشته است. چنانکه آنها را بر روی سقفها، دیوارها، ظروف آیینی و بالأخص جلد قرآن، نقش میزدند که دارای اهمیت ویژه ای بوده است. قابلیت نقوش هندسی به گونه ایست که می تواند در هنرهای مختلف از جمله جواهرسازی نیز استفاده شود و زینت بخش خود انسان باشد.
در این دوران که هر روزه طرحها و آثار بیشماری روانه بازارهای خارجی و داخلی میشوند و جوامع پذیرای خلاقیت روزافزون میباشند، حضور سنت همراه با خلاقیت و نوآوری سبب هویت بخشی و میراثداری و اشاعهی هنراصیل خواهد شد.
در این میان می توان خانه زینت الملک قوامی از جمله بناهای دوران قاجاریه شیراز را معرفی کرد. تزیینات چشمگیرآینه کاری و نقوش هندسی در پنجره های رنگین ارسی منحصر به فرد این عمارت، همچنین تلألو و انعکاس شگفت انگیز نور در آیینه کاریها و ارسی ها انگیزه ای برای شکل گیری این پژوهش شد.
بازتاب این نقوش در زیورآلات تداعی سنت و فرهنگ ریشهدار ایرانی و اسلامی است. با در نظر گرفتن کاربرد مداوم آنها میتوان امید داشت که این نقوش غنی هر چه بیشتر و بهتر فرهنگ اصیل ایرانی را حفظ و گسترش دهند. توجه به بازار زیورآلات در جوامع امروزی نشان از حضور این هنرصنعت در زندگی روزمره بشر امروزی می باشد. بنابراین میتوان گفت زیورآلات از جمله بسترهای مناسب برای ارائه و اشاعه این نقوش اصیل ایرانی میباشد و در اثرعدم توجه به این امر با موج عظیمی از محصولات خارجی و طرحهای بدون اصالت و ناآشنا با فرهنگ ایرانی روبرومیشویم و یکی از مناسبترین زمینههای معرفی هنر اصیل ایرانی را از دست خواهیم داد.
1-3- اهمیت و ضرورت موضوع پژوهش
به دلیل غنای طرحی و فرمی نقوش هندسی ایرانی ودارا بودن قابلیت تلفیق و تغییر و نقش بستن بر بسترهای گوناگون، میتوان این نقوش را مناسب جهت طراحی و ساخت زیورالات معرفی کرد. بنابراین برای شناخت هر چه بهتر و استفاده مناسبتر از آنها، تحقیق و شناسایی این نقوش، واجب و ضروری است.
همچنین اهمیت جایگاه زیورالات در زندگی معاصر ایرانیان، عدم توجه به مناسب بودن این هنر- صنعت به عنوان بستری تازه جهت گسترش فرهنگ و سنت ایرانی باعث از دست دادن این بازار و واگذاری آن به واردات ناآشنا با این مرز و بوم شده است.
1-4-اهداف پژوهش
الهام از نقوش هندسی خانه زینت الملک قوامی شیراز در طراحی و ساخت زیورآلات
معرفی بستری نو و شایسته برای کاربری این نقوش
احیای نقوش هندسی ایرانی در زندگی امروزی
1-5-روش پژوهش
توصیفی تجربی و کاربردی
1-6-قلمرو مکانی پژوهش (جامعه آماری)
شیراز، خانه زینتالملک قوام.
1-7- قلمرو زمانی پژوهش
عمارت مورد توجه در این پژوهش مربوط به دوره قاجاریه می باشد.

1-8- روش نمونه گیری و تعیین حجم نمونه
روش احتمالی. در این پژوهش بیشتر نقوش هندسیای که بر اساس قاعدهی چرخش شکل گرفته اند، مورد توجه قرار گرفته است.
1-9- ابزارهای گردآوری داده ها
کتابخانهای، میدانی
1-10- روش تجزیه وتحلیل داده ها
آنالیز تصاویر و استفاده از الگو های بدست آمده
1-11- محدودیتهای پژوهش
کمبود منابع مکتوب
1-12- شرح واژه ها و اصطلاحات به کاررفته در پژوهش
نقش: نگاشتن ، نقش کردن ، نگارکردن.
هندسی : منسوب به هندسه ،دارای شکل هندسی.
گره : گره تزیین معماری ایرانی است و بر اساس قاعده ی معینی که برای هر یک شرح داده شده است. با استفاده از خطوط مستقیم شکل می گیرند و آلتهای گره را به وجود می آورند.
گره سازی: روش سازمان دهی نقوش هندسی به نحوی که طرحی که در هم بافته و موزون حاصل آید.در هنراسلامی کاربرد بسیار داشته است و نمونه های مختلف آن را در انواع هنر های تزیینی و صنایع دستی می توان دید.
زیور: زینت ، هر چیزی که با آن چیز دیگر را بیارایند.
فصل دوم
نقوش هندسی ایران
2-1- گذر اجمالی بر نقوش هندسی
در لغتنامهی دهخدا در باب هندسه این چنین آمده است: از اصول علم ریاضی است و علمی است که در آن از احوال مقدارها و اندازهها بحث میشود. هندسه آن رشته از ریاضیات است که مطالعه در فضا و اشکال و اجسام قابل تصور در این فضا مینماید.(دهخدا، 1377، ص23563)
نقوش هندسی بر پایهی تعبیرات و فرم های اصلی، دایره، مربع، مثلث، مستطیل، لوزی، بیضی، ذوزنقه…است که با ابزارهای :نقطه، خط و سطح ساخته میشوند. این نقوش پیچیده و زیبا، ساختار سادهای دارند، و از تکرار واحدهای دایره، مربع و مثلث به دست میآیند. آن ها را میتوان با استفاده ازپرگار و خطکش و دانستن نحوهی ترسیم مثلث، مربع، شش ضلعی، ستاره و غیره رسم کرد و همچنین میتوان از تکرار و تقسیمات بعدی و افزودن خطوط مستقیم و منحنی، طرح های نامحدودی را به وجود آورد. در نقوش هندسی، دایره، از کاملترین شکلها، نمادی از سبکی و تحرک کلی روح است.گویند: آسمان، سیری دایرهوار دارند. چرا که چنین صورتی را آغاز و انجامی نیست و از هر جهت نسبت به مرکز، قرینه هستند.( فراست، 1384)
معماری سنتی اسلامی را میتوان به مثابهی گسترش مایهی بنیادی تبدیل دایره به مربع، از طریق مثلث به شمار آورد. مربع، به عنوان متجسمترین صورت خلقت در حد زمین و نمایندهی کمیت است. حال آن که دایره، در حد آسمان، نمایندهی کیفیت میباشد و این دو از طریق مثلث که متضمن هر دو جنبه است، ادغام میشوند.(اردلان، 1380، ص29)بنابراین جوهرهی کیفی همهی اشکال بنیادی نقوش هندسی معماری اسلامی، به هدفی مرکزی گرایش دارند. در واقع، انسان سنتی، طالب آن بود که تا سرحد تواناییاش، عشقی را که به آفریدکار خود داشت، اظهار کند. لذا کسی که دست به این کار میزند، به طبیعت و نحوهی عملکردش نزدیک است و چارهای جز آن ندارد که در وفور الگوها، طرحها و رنگهای مظاهر خلقت برای آفریدن آثار خود مستغرق باشد.(فراست، 1384)
نقوش هندسی بالاخص در معماری متاخر اسلامی، در ساختمانهایی چون مسجد شیخ لطفالله و مسجد شاه در اصفهان و گنبد شاه نعمت الله ولی در ماهان به چشم میخورد. این طرحها و نقشها به نوعی توجه بیننده را به خود جلب میکند که گویی همه جا هست و هیچ جا نیست. این نقشها گرچه بر سطوح بیرونی نقش بستهاند، اما در واقع معرف ساختار درونی وجود جسمانی و یا مادی به مفهوم کلی این کلمهاند.(نصر، 1357، ص51)
به طور کلی نقوش سازنده طرحهای تزیینی منظم، با این که از لحاظ شکلی با یکدیگر متفاوتند، غالباً با هم، هم خوان و هماهنگ میباشند. و از حیث فنون کاربرد و اجرا نیز، مشابه هستند.محاسبات هندسی و ریاضی زمینه، محل اجرای آنها، نوع، تعداد و اندازههای تعابیر هندسی، محاسبات رنگی اجزا در ارتباط با یکدیگر و کل اثر، و مهمتر از آن در ارتباط با محیط پیرامون اجرا و همچنین محاسباتی که به منظور نوع ویژه کاربرد و موقعیت اجرای قطعات و همین طور، مواد و مصالح مصرفی صورت میگیرد، نشانگر این مسأله است که طرحهای سنتی هندسی و منظم، علیرغم سادگی با سهولت ظاهری آنها نسبت به سایر طراحیها، ازقوانین مشخصتری پیروی نموده و با کار دقیقتری مواجه هستند.(فراست، 1384)
شکلهای به کار رفته در معماری از مفهوم سنتی ریاضیات مخصوص از هندسه و اشکال هندسی، تفکیک ناپذیرند. اشکال و اعداد هندسی آنگونه که مینمایند جنبهی کمی صرف ندارند. آنها دارای جنبهی کیفی و نمادین هستند و اگر در مفهوم نمادین خود نگریسته شوند پژواکی از وحدت و بازتاب کیفیتی است که در بطن اصل درونی آن وحدت نهفته است و از هر گونه تفرّق و کیفیاتی بالاتر است.( اردلان، 1380، پیشگفتار)
این نقوش هم به صور ت مجزا و هم به صورت ترکیب با یکدیگر و ایجاد مجموعه متشکل از قوانین تکنیکی، ترسیمی و دارای هویت میباشند. نقوش هندسی از فرمهای سه تا چند وجهی تشکیل شدهاند . همچنین قاعدههای تقارن، انعکاس، تکرار و نظم هندسی از جمله قابلیتهای این نقوش میباشد و انگیزه نشان دادن عمق و حرکت در دنیای دو بعدی را تقویت میبخشند.
2-2- تاریخچه نقوش هندسی در ایران
2-2-1- تاریخچه نقوش هندسی قبل از اسلام
در شرق نزدیک در هزارهی چهارم پیش از میلاد، دو جامعه بر پایههای کاملاً جداگانهای برپا بود. یکی همانا دولت شهرهای بینالنهرین و دیگری مصر یکپارچه به فرمان یک پادشاه خداگونه. در سه هزار سال پیش از میلاد در هر دو سرزمین نامبرده ستارهشناسانی که گاهشماری را تنظیم کردند و مساحان و معماران و مهندسان آبیاری، روزگار میگذراندند. که کارشان اساس ریاضی داشت. و در جایی دیگر عصام السعید و عایشه پارمان متذکر میشوند که آثار نمایان معماری بینالنهرین و مصر ما را بر آن میدارد که بگوییم آنان قواعد دقیقی در اندازهگیری داشتهاند…و همین روش آنان را توانا ساخت که فرایند هندسی در ساختمان دقیق با اسلوبی خاص برای ساختمانهای نظیر اهرام بزرگ جیزه که در 2600 پیش از میلاد بر پاشد بیابند.
در اینجا میتوان قیاس کرد که وام هندسهی یونانی به منابع مصری و بینالنهرینی تا چه میزان شگرف است. نبوغ یونانی عبارت است ازاینکه هندسه را به بستری دقیق و فکری مجرد و فارغ از ماده و بیانی استدلالی انداخت. اوج خدمت یونان این بود که هندسه را به قالب استوار و علمی ریخت و این در کوشش های اقلیدس پایهگذار مکتب اسکندرانی در حدود 300 پیش ازمیلاد در کتاب اصول هندسه جلوهگر میشود.(السعید، 1363،ص 15)
هندسه و طراحی نقوشی که اقوام اولیه بر دیواره غارها و صخرهها و غیره رسم کردهاند، تجلی نموده است. با این حال، زمان دقیق پیداش هندسه و طراحی به درستی مشخص نیست.بسیاری از محققان از جمله هرودت (قرن پنجم ق.م) هندسه را ابداع مصزیان میدانند و معتقدند چون مصریان مجبور بودند هر سال پس از طغیان رود نیل حدود زمینهای زراعی خود را مشخص کنند، بیشک جهت انجام این مهم به اسناد و مدارکی دال بر شکل، اندازه و محل زمین نیاز داشتهاند.(رستمی، 1378،ص 18)
به نقل از مهدی مکی نژاد در کتاب تاریخ هنر ایران دردورهی اسلامی(( سابقهی استفاده از نقوش هندسی در ایران، به نقش سواستیکا باستانی و خطوط و دوایر ساده برمیگردد که با ترکیباتی مختلف در انواع آثار سفالی و فلزی و غیره، از دوران پیش از تاریخ بر جای مانده است)).(مکی نژاد، 1387،ص 78)
نقوشی که بر روی سفالینههای پیشینیان نقش بسته، بیانگر این واقعیت است که طراحان و هنرمندان کهن به کشیدن نقشهای هندسی بر روی این اشیاء اقدام نمودهاند و به ترسیم خطوط مختلف و ترکیب آنها به یکدیگر مبادرت کردهاند. این نقوش ابتدا بازتابی از فعالیت کشاورزی و سبک زندگی انسانهای اولیه فلات ایران بوده است.(تامن، 1386،ص 3)
عیلامیها که از هزارهی چهارم تا نیمه هزارهی اول پیش ازمیلاد از مرکز خود شهر شوش بر جنوب غربی ایران حکومت میکردند، با سومریها و بابلیها همسایه بودند، تعداد محدودی از متنهای ریاضی در شوش به دست آمده که نشان میدهد در عدد نویسی هم ازمبنای دهدهی و هم از مبنای شصت شصتی استفاده میکردند.(رستمی، 1378، ص19)
از آثار این دوره میتوان به مهرهای استوانهای، آجرهای تزیینی معبد باباجان، مجسمهها و آثارمفرغی اشاره نمود که با نقوش نمادین بسیار جالبی طراحی و ساخته شدهاند. از مشخصههای نقوش این دوره میتوان به روانی در حرکات گردان و کشش به سمت کشیدن اشکال انتزاعی اشاره کرد.(امرایی، 1383،ص 47)
در دوره هخامنشی بیش از هر نقشی با نقوش نمادین روبرو هستیم. نقش برجستههای تختجمشید و نقوش به کار رفته در آجرهای لعابدار شوش تا حدودی از نقشهای هندسی تبعیت میکنند و به شیوه قرینهسازی طراحی و ساخته شدهاند. (امرایی، 1383، ص47)
تصویر(2-1 ) مدال طلا، آشوری، هخامنشی یا پیش از آن،موزه هنر سین سیناتی،پوپ، 1380،ص65.
در دوران اشکانی تحت تأثیر آثار هلنی، برخی طرحها که حالتی هندسی داشتند از جمله نقش خمپای یونانی به هنر ایران وارد شد. از همینرو پوپ معتقد است : طرحهای هندسی به ویژه از زمان پارتیان به بعد تا حدی ناشی از تأثیر یونان و روم و روابط با چین بود. که البته این سخن با توجه به آثار برجای مانده از طرحهای هندسی چندین هزاره پیش هنر ایران، چندان درست بهنظر نمی رسد. (مکینژاد، 1387،ص 78)
در دوره ساسانی شاهد کاربرد طرحهای هندسی ساده و خطوط زاویهدار و نیز طرحهایی به شکل دایره، مربع، مستطیل هستیم که وجود نقشهای هندسی در گچبری ساسانی را نمایان میسازند. این طرحها اغلب یا به صورت بافتی برای سطوح بهکار رفتهاند و یا نقشهای دیگری ازجمله گیاهان، حیوانات و انسانها را در خود جای داده برای آن نقوش حکم قاب پیداکردهاند. این اشکال که در حاشیه سطوح اصلی گچبری نیز استفاده شدهاند در آثار بهجای مانده از کاخهای ساسانی قابل مشاهدهاند. نمونههای دیگری از نقشهای هندسی به صورت دوایر درهم، نقشهای ستارهای و لوزی شکل، خطوط زیگزاگ و دندانهای که طرح بزرگی از آن را در کنگرههای گچی بناهای ساسانی میبینیم و خطوط درهم عمودی و افقی در دوره ساسانی به کار میرفتهاند که نمونههایی از آنها در کاخ دامغان و نیشابور وجود دارد. (همان، ص78)

2-2-2- تاریخچه نقوش هندسی بعد از اسلام
در جهان اسلام هندسه دارای اهمیت و ارزش فوقالعادهای بوده است و با قرارگرفتن در قلمرو هنرهای تزیینی چون گچبری، کاشیکاری، گرهسازی، منبت، معرق، خاتم، نقاشی، تذهیب، کتابت و معماری داخلی بر ارزش و اعتبار آن افزوده شده است. طرحهای هندسی صرفاً جنبه تجریدی نداشته بلکه ازنظر مفهومی حقایق الهی و مفاهیم روحانی را با وساطت الگوهای رمزی نشان میدهند. دانشمندان و ریاضیدانان ایران خصوصاً خوارزمی، خیام، خواجه نصیرالدینطوسی و ابولوفابوزجانی در تکامل هندسه نقش مهمی داشتهاند.
با این همه طرحهای هندسی باید بر یک نظام شبکهای استوار باشد. عصامالسعید و عایشه پارمان در کتاب خود برای نقشهای هندسی در هنراسلامی نظامی را پیشنهاد میکنند که درآن شبکههای هندسی به واحدهای مشخصی تقسیم شدهاند که با توالی منظمی تکرار میشوند. این روش، روش کاربردی و مفیدی برای ساختار نقوش هندسی است. ازجمله مزایای این نظام آن است که در آن میتوان تعداد واحدهای همسان را در محلی که باید تزیین شود به وسیله تقسیمبندی اولیه آن محل، برای مثال، چند مربع یا شش ضلعی، تعیین کرد.(ویلسون، 1386،ص 21و22)
یکی از شاخصههای مهم معماری اسلامی، نقوش هندسی هستند که از لحاظ میزان و درجه اهمیت، همیشه ودرهمه جا به چشم میخورند. شکلهای پیچاپیچ هندسی با تکرارتناسبات وابسته به یک نقش، نوعی احساس نظم و هماهنگی را میآفرینند. نقوش هندسی، با هماهنگی و احساس وحدت، خاصیت گسترش یابندگی خود را تأکید میبخشند وهمین قابلیت پوشانندگی این نقوش باعث استفاده فراوان از آنها در بناهای اسلامی شده است.
درهریک از این واحدها، اشکال هندسی محاط میشوند که همچون مبنایی است برای هرشبکهای که طرح باید برآن ترسیم شود. هریک ازاین واحدها از هرطرف به دیگر واحدهای مشخص میپیوندد تا طرح کلی را بهوجود آورد. مزیت دیگر این نظام آن است که در آن میتوان طرحها را برحسب روابط متناسب میان نقشهای هندسی، بزرگ یا کوچک کرد. طرحهای هندسی دراصل بسیار سادهاند. آنها را میتوان با کمال سهولت، بزرگ یا کوچک کرد. با تکرار این شیوهها و تقسیمات بعدی و افزودن خطوط مستقیم و منحنی، میتوان طرحهای نامحدودی به وجود آورد. هربار که شبکهای رسم میشود، مجالی برای تجربه فردی به دست میآید. اگرچه اکثر این گونه طرحها بسیار پیچیده به نظرمیرسند رمزورازی درآنها وجودندارد. آنچه لازم است رویکردی منطقی و دست و روانی کارآزموده است. بهترین راه برای نقشهای هندسی رسم آنهاست. (همان،ص 21و22)
نقشهای هندسی در سبکهای ایرانی کمتر از سبکهای دیگر اسلامی ارزش و اهمیت داشته و این امر شاید به سبب غنای سبکهای ایرانی از نظر تزیینات، آدمی، حیوانی و گیاهی بوده است. به نظر میرسد که با این همه تزیینات هندسی در هنر ایران جز در سده پنجم هجری/ 11 میلادی به اوج اهمیت و شکوه خود نرسیده، که این ناشی از همخوانی و سازگاری بسیار آن با قالبهای آجر و موزاییک سفالی بود. اشکال عمدهی هندسی که در هنر ایرانی به کار میرفت، مثلث، مربع و دایره بود. ایرانیان در به هم پیوستن، در هم تنیدن و وارد کردن برخی ازاین اشکال در شکل دیگر ابتکار خود را نشان دادهاند. اما بیشتر تزیینات هندسی در سبک ایرانی در تزیینات معماری است.(زکی، 1377، ص248)
از نمونههای اولیه تزیینات هندسی اسلامی میتوان به مسجد جامع دمشق(15-705 میلادی/97-86 هجری) که نخستین مسجد در اسلام الهام بخش آن بوده، اشاره کرد. پنجرههای مشبک از مرمر کنده کاری شده با طرحهای پر تفصیل تا اندازهای ملهم از موزاییکهای دیواری کهن است و خبر از تمایل تزیینات هندسی در غالب زینت آرایی های اسلامی میدهد.(برند، 1386،ص 15و26)
تصویر (2-2) تزیینات گچبری، نیشابور، دورهی سامانیان، موزهی متروپولیتن نیویورک. شایسته فر، 1386، ص32.
در دوران بعدی همچنان شاهد پیشرفت گرههای هندسی در تزیینات به خصوص تزیینات معماری هستیم . چنانچه در مکتب آذری که با حمله مغول به ایران و تغییر مکتب رازی به وجود آمد، استفاده از اصول هندسه در طراحی معماری به عنوان ویژیگی برجسته این مکتب در نظر گرفته شده بود و به نوعی هندسه به عنوان محور زیباشناسی در این دوره استفاده میگردید.( پروا، 1387،ص 72)
در دورههای سلجوقی و ایلخانی شکلهای ظریف و زیبایی از نقوش هندسی در بیشتر آثار گچبری و بر روی موتیفهای گچبری شده، ایجاد شدهاند که به آژده کاری مرسوم است. این شیوه که استفاده از آن در حدود قرن سوم هجری آغاز شد، در دورهی مغول، 7 هجری، به نهایت پیشرفت خود رسید و نمونههای زیبای از آن در اکثر آثار گچبری این ادوار از جمله مسجد ری و مسجد جامع ابرقو و… موجود است.
این نقوش شامل طرحهای ریز هندسی بود که به اشکال متنوع بر روی گلهها یا موتیفهای گچبری به عمق کمی کندهکاری میشود و علاوه بر ایجاد سایه روشنهایی لطیف، آنها را از یکنواختی و سادگی خارج کرده و به قول پوپ به شکلهای مشابه موتیفها ارزشهای متفاوتی میداد.

تصویر (2-3) مقبرهی چوبی با تزیینات هندسی، تیموری، مجموعهی ناصر خلیلی،پرهام، 2001.
دوران تیموری و صفوی اوج آفرینش نقوش گردان و دوار است. چنان که خط نرم و منعطف نستعلیق نیز در این دوره پیدا شد. لذا کاربرد نقوش هندسی نسبت به دوران قبل کمتر بوده است. (مکینژاد، 1387،ص80)
پادشاهان، هنرمندان و معماران این دوران ، همگی تأکید بر ایجاد نوعی وحدت یکپارچگی بین مردم دارند، تا بدین ترتیب بتوانند تداعیکننده وحدت الهی باشند. اساس معماری در این دوره بر مبنای سادگی هرچه بیشتر در طرحها و هندسه بنا است تا به اصول سادگی، که اساس اسلام است، تداعی بخشد. (فراست، 1385)
این روند در دوران بعدی (زند و قاجار) نیز ادامه پیدا میکند. دراین ادوار به نظر میرسد نقوش هندسی اسلامی بیشتر در خدمت معماری و تزیین عناصر آن میباشد.

تصویر (2-4) مسجد وکیل، شیراز، زندیه.
فصل سوم
عمارت زینت الملک قوام
3-1- جایگاه خانه در معماری سنتی ایران
معماری یکی از مهمترین و کهنترین فنون و هنرهای تمدن بشری درجهت پاسخگویی به بخشی از نیازهای روحی و روانی انسان است و شاید بتوان سرآغاز خانهسازی و یا معماری مسکونی دانست.
درحدود 10هزار سال پیش به دنبال تحولات گسترده در زمینه کشاورزی، دامداری و استقرار دردشتها (تحولات مزبور اصطلاحاً انقلاب نوسنگی نامیده میشود) اولین منازل مسکونی به شمار میآید. اولین خانههای ساخته شده بسیار ساده، کوچک و ابتدایی بودند و در ساخت آنها از گل و سنگ که طبیعت به سهولت دراختیار انسان قرارمیداده استفاده شده بود.
خانههای ساخته شده چهاردیواریهای نامنظم یا گرد بیش نبودند که با استفاده از چوب و شاخ برگ درختان و گل مسقف میشدند و سازندگان آنها هنوز قادر نبودند شکل هندسی منظمی به آنها بدهند. (ملازاده، 1386،ص 11)
در دورههای بعد شاهد پیشرفت در زمینههای طراحی و نقشهکشی ساختمان خانهها، استفاده از مواد و مصالح پایاتر و رفتهرفته ورود عناصر جدید ازجمله تزئینات متنوع به داخل خانهها هستیم و به تدریج خانههایی ساخته میشود که در معماری آنها هنروفن به یکسان به خدمت گرفته شدهاند.
خانههای سنتی از عناصری همچون اندرونی، بیرونی، تالارها، شاهنشینهای کوچک و بزرگ، سردرورودی، هشتی، حیاط میانسرا، ایوان، فضاهای خدماتی و بهداشتی، زیرزمین و باتوان اقتصادی بالاتر، اصطبل، محل اسکان خدمه، حمام، آب انبار و … ساخته میشدند و نوع قرارگرفتن این فضا در داخل یکدیگر در راستای تحلیل تفکر، اعتقادات و نیازهای روحی و روانی بشر آن زمان قابل درک است.
در اینجا توصیفات (مهندس حاجی قاسمی) را که درارتباط با خانههای تاریخی اصفهان در کتاب خانههای تاریخی یادآور میشود:
(( هم فضاها و نماها اشکالی منظم و اندازههایی متناسب دارند و در کمال صحت و سلامت و خلوص طراحی شدهاند. در ترکیبات آنها نیز هندسهای متقارن و متوازن حرف نخست را میزند. فضاها و انتظام بین آنها درعین همسانی، متنوعاند. هم مانند هماند اما متفاوت باهم، فضاهای خانه به دور هم حلقه زده و روبه یکدیگر گرد سفره حیاط نشستهاند تا راه بر بیگانه ببندند و خلوتی خالی از اغیار و چهاردیواری در اختیار پدید آورند…

دسته بندی : پایان نامه ها

پاسخ دهید